Op 27 augustus verscheen aflevering 225 van de podcast Behaved. Hosts Steven en Dylan gingen daarin onder meer in gesprek met dr. Erwin Annys. De voormalige neus-, keel- en oorarts en gelaatschirurg uitte daarin kritiek op het Belgische en Amerikaanse coronabeleid, op de rol van de farmaceutische industrie en op de ontwikkeling van de COVID-19-vaccins.

Voor deze factcheck focussen we op een uitspraak die in de podcast aan bod kwam. Annys stelde dat de hoge vaccinatiegraad in westerse landen verband houdt met de oversterfte die sinds het begin van de pandemie is vastgesteld. In de podcast suggereerde hij dat de COVID-19-vaccins de oversterfte veroorzaken. In een reactie aan onze redactie nuanceert hij dat uiteindelijk en zegt dat het niet bewezen is dat vaccins de volledige oversterfte hebben veroorzaakt. Volgens hem zijn er wel voldoende aanwijzingen om verder onderzoek te rechtvaardigen.

Ook online duiken nog geregeld beweringen op dat de coronavaccins aan de basis zouden liggen van de oversterfte tijdens de coronapandemie.

Studie over oversterfte ingetrokken

Oversterfte geeft aan hoeveel meer mensen er in een bepaalde periode overlijden dan op basis van eerdere sterftecijfers wordt verwacht.

Voor zijn uitspraken over oversterfte verwees Annys in de podcast naar een studie van Saskia Mostert uit 2024. Die studie rapporteerde dat er tussen 2020 en 2022 in 47 westerse landen ongeveer 3,1 miljoen overlijdens meer waren dan verwacht op basis van historische sterftecijfers. De auteurs suggereerden dat de COVID-19-vaccins mogelijk een rol speelden in die oversterfte.

De studie kreeg zware kritiek en werd onderzocht door het wetenschappelijke tijdschrift British Medical Journal (BMJ) en door het Princess Máxima Center, waar drie van de vier auteurs werkzaam waren. Intussen trok BMJ de publicatie terug. Volgens het onderzoek ondersteunde de gegevens de conclusies van de auteurs niet. De studie toonde geen causaal verband aan tussen COVID-19-vaccinatie en de vastgestelde oversterfte.

Dat bevestigt ook vaccinologe dr. Kirsten Maertens (Universiteit Antwerpen). “Op basis van de gegevens uit de studie kan geen causaal verband worden gelegd tussen oversterfte en COVID-19-vaccinatie. Daarvoor zijn studies nodig die gevaccineerde en niet-gevaccineerde groepen rechtstreeks vergelijken en rekening houden met andere factoren die de sterfte kunnen beïnvloeden.”

Wat weten we over de oversterfte?

Er was tijdens de pandemie wel degelijk sprake van oversterfte, maar die verschilde sterk per leeftijdsgroep en per periode. Tijdens de eerste coronagolven was de oversterfte het grootst bij ouderen. In latere fases werden in sommige landen en periodes ook afwijkingen bij jongere leeftijdsgroepen vastgesteld. Volgens het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten (FAGG) bewijzen zulke cijfers op zichzelf geen verband met vaccinatie. Om de oorzaken van oversterfte te bepalen, moeten ook onder meer COVID-19-golven, andere luchtwegvirussen, demografische factoren en andere mogelijke oorzaken worden meegenomen.

COVID-19 zelf was bovendien tijdens de pandemie een belangrijke oorzaak van oversterfte. “De grootste pieken in oversterfte zagen we al in 2020, dus voor de start van de vaccinatiecampagnes. Ook daarna bleef er tijdens bepaalde periodes oversterfte bestaan, maar daaruit kan je niet concluderen dat vaccinatie de oorzaak was. Oversterfte kan verschillende oorzaken hebben en moet daarom in zijn epidemiologische context worden onderzocht”, stelt dr. Maertens.

Veiligheid van coronavaccins uitgebreid onderzocht

De COVID-19-vaccins werden in historisch ongekend korte tijd ontwikkeld en uitgerold. Inmiddels ligt de coronapandemie enkele jaren achter ons en sindsdien is er uitgebreid onderzoek gedaan naar de veiligheid van de coronavaccins.

Zo volgde een grote Franse studie bijna 29 miljoen 18- tot 59-jarigen gedurende vier jaar. De onderzoekers vonden geen verhoogd risico op overlijden, ongeacht de oorzaak, bij mensen die een mRNA-vaccin hadden gekregen. Het beschikbare wetenschappelijke bewijs ondersteunt dan ook niet de stelling dat vaccinatiecampagnes de brede oversterfte hebben veroorzaakt.

Zeldzame ernstige bijwerkingen bestaan

Het FAGG benadrukt dat COVID-19-vaccins, net zoals andere geneesmiddelen en vaccins, wel degelijk ernstige bijwerkingen kunnen veroorzaken.

Voor myocarditis en pericarditis na mRNA-vaccins en voor het zeldzame trombose-met-trombocytopeniesyndroom (TTS) na sommige vectorvaccins is een causaal verband met vaccinatie vastgesteld. In sommige gevallen was dat wel degelijk fataal. Deze risico’s zijn opgenomen in de officiële productinformatie van de vaccins en worden internationaal opgevolgd.

Het FAGG benadrukt wel dat myocarditis en pericarditis ook bekende complicaties van een COVID-19-infectie zijn. Ze kunnen zelfs vaker voorkomen na een COVID-19-infectie dan na vaccinatie.

Conclusie

Online wordt beweerd dat COVID-19-vaccins aan de basis liggen van de oversterfte tijdens de pandemie. Experts en gezondheidsautoriteiten erkennen dat COVID-19-vaccins zeldzame ernstige bijwerkingen kunnen veroorzaken en dat in uitzonderlijke gevallen zelfs een oorzakelijk verband met overlijden werd vastgesteld. Zij benadrukken dat daaruit niet volgt dat de vaccins verantwoordelijk zijn voor de waargenomen oversterfte.

Het beschikbare wetenschappelijke bewijs ondersteunt momenteel niet de stelling dat mRNA-vaccins een belangrijke oorzaak zijn van oversterfte.

Reactie Erwin Annys