Homo erectus en Homo sapiens zijn wel degelijk twee verschillende mensensoorten

Op sociale media circuleert een video waarin acteurs een les over evolutie naspelen. Wanneer een leerkracht de verschillen tussen Homo erectus en Homo sapiens toelicht, trekken enkele leerlingen die uitleg in twijfel.

De video komt van Genesis Apologetics, een Amerikaanse christelijke non-profitorganisatie die kritiek uit op de evolutietheorie. De organisatie zegt christelijke gezinnen te willen wapenen met Bijbelse en wetenschappelijke argumenten tegen de evolutieleer die op openbare scholen wordt gegeven.

Volgens de video was Homo erectus geen halfmenselijke voorouder, maar gewoon een mens zoals Homo sapiens. Museumreconstructies zouden Homo erectus kunstmatig aapachtiger maken dan gevonden fossielen rechtvaardigen. Ze wijzen erop dat kenmerken zoals zware wenkbrauwbogen, een vlak voorhoofd en een kleinere schedel ook bij moderne mensen voorkomen.

Zijn Homo erectus en Homo sapiens echt zo verschillend?

De video haalt enkele correcte punten aan. Zo zijn de verschillen tussen Homo erectus en Homo sapiens niet zo zwart-wit. Maar dat betekent volgens experts niet dat beide soorten identiek waren of dat de evolutietheorie daarmee onderuitgaat.

“De evolutionaire grens tussen beide soorten is inderdaad wazig, maar er zijn wel degelijk morfologische verschillen”, zegt professor dr. Marc De Bie, expert prehistorische archeologie aan de VUB.

Dat bevestigen ook andere experten. “De schedelmorfologie van Homo erectus en Homo sapiens verschilt inderdaad minder sterk dan vaak wordt gedacht”, zegt professor dr. Phillip Van Peer, expert prehistorische archeologie aan de KU Leuven. “Maar de schedelinhoud van Homo erectus was wel degelijk gemiddeld kleiner.”

Ook professor bio-archeologie dr. Gabriele Macho (VUB) wijst op kenmerken die Homo sapiens onderscheiden van andere mensensoorten. “Alleen Homo sapiens heeft een duidelijke benige kin”, zegt ze. Daarnaast heeft onze soort een meer bolvormige hersenkas. Hoewel Homo erectus en neanderthalers qua hersengrootte soms in dezelfde grootteorde vallen als moderne mensen, is hun schedel doorgaans langgerekter.

Evolutie kent geen scherpe grenzen

Toch zijn zulke vergelijkingen niet altijd eenvoudig. De menselijke evolutie verliep namelijk niet in duidelijk afgebakende stappen. Kenmerken ontstonden geleidelijk, waardoor de grens tussen verschillende evolutionaire groepen niet altijd scherp te trekken is.

Volgens De Bie zijn de grootste verschillen vooral zichtbaar bij recente Homo sapiens. “Door culturele veranderingen, zoals het bereiden van voedsel met vuur, veranderden onder meer ons gebit, onze kaakstructuur en uiteindelijk ook de vorm van onze schedel”.

“Het gebit werd kleiner, waardoor bijvoorbeeld wijsheidstanden vaker problemen geven”, zegt De Bie. “Tegelijk kwam meer energie beschikbaar voor de ontwikkeling van de hersenen. Ook verdwenen de uitgesproken wenkbrauwbogen en kreeg de mens een fijnere lichaamsbouw. Door seksuele selectie zijn we er als volwassenen zelfs relatief jeugdiger gaan uitzien.”

De geografische factor

Volgens professor Phillip Van Peer volstaat een gelijkenis in uiterlijk niet om Homo erectus en Homo sapiens als dezelfde soort te beschouwen. “Er moet rekening worden gehouden met homoplasie: dezelfde kenmerken kunnen onafhankelijk van elkaar evolueren bij verschillende soorten”, zegt Van Peer. Een oppervlakkige overeenkomst kan dus misleidend zijn wanneer men de evolutionaire verwantschap tussen soorten probeert te reconstrueren.

En dat is cruciaal om het onderscheid tussen sapiens en erectus te begrijpen. “Want Homo sapiens ontstond namelijk in Afrika en evolueerde voort uit Homo heidelbergensis”, vertelt professor De Bie. “Homo heidelbergensis zelf was al een verdere evolutie van Homo erectus. Die laatste leefde enkel nog in Azië toen Homo sapiens in Afrika het licht zag”.

Pas veel later bereikten moderne mensen Azië, ongeveer in dezelfde periode waarin de laatste Homo erectus-populaties verdwenen. Of beide mensensoorten elkaar nog hebben ontmoet, is volgens De Bie niet duidelijk. Mogelijke genetische verwantschap tussen Homo erectus en moderne mensen verliep vermoedelijk eerder via de Denisovamens, een mensensoort waarvan het uiterlijk nog grotendeels onbekend is.

Conclusie

De video bevat een kern van waarheid, de grens tussen Homo erectus en Homo sapiens is morfologisch niet altijd scherp te trekken. Maar er bestaan wel degelijk morfologische verschillen tussen beide mensensoorten, zoals in schedelvorm, herseninhoud en de aanwezigheid van een kin. Bovendien wijzen hun evolutionaire en geografische geschiedenis erop dat Homo erectus en Homo sapiens niet dezelfde soort waren. De overeenkomsten tussen beide soorten vormen geen weerlegging van de evolutietheorie.